Het hart als hormoonproducent: ANP en BNP

Een spier die ook boodschappen verstuurt

Het hart heeft vier holten: twee boezems en twee kamers. De rechterkant pompt bloed naar de longen; de linkerkant stuurt bloed naar de rest van het lichaam. Kleppen helpen de stroom in de juiste richting te houden. Het samentrekken berust op hartspiercellen die via elektrische signalen samenwerken.¹

Sommige van diezelfde hartspiercellen kunnen ook signaalstoffen produceren en afgeven. Ze zijn dus niet uitsluitend uitvoerders van een pompbeweging. Hun hormonale afgifte koppelt informatie over de belasting van het hart aan reacties elders in het lichaam.²

Wat zijn ANP en BNP?

ANP staat voor atriaal natriuretisch peptide. Atriaal verwijst naar de boezems, waar het vooral wordt gemaakt. BNP heet B-type natriuretisch peptide. Beide zijn kleine eiwithormonen. Natriuretisch betekent dat ze de uitscheiding van natrium met de urine kunnen bevorderen.

Rek van de hartwand is een belangrijke prikkel. Wanneer hartcellen sterker worden uitgerekt, kunnen aanmaak en afgifte van deze hormonen toenemen. Bij toenemende belasting leveren de kamers een belangrijke bijdrage aan BNP. De namen zijn echter geen absolute scheiding waarbij ANP uitsluitend in boezems en BNP uitsluitend in kamers bestaat.^{2, 3}

BNP heette vroeger brain natriuretic peptide, omdat het eerst in hersenweefsel van varkens werd geïdentificeerd. Voor het BNP dat bij mensen in bloed wordt gemeten, is het hart de belangrijkste bron. De oude naam kan dus op het verkeerde been zetten.³

Volg het signaal van het hart

Waarom hart, nieren en bijnieren bij elkaar horen

De nieren bepalen mee hoeveel zout en vocht het lichaam behoudt. Hun renine kan een keten starten die uitkomt bij angiotensine II en aldosteron. Aldosteron komt uit de bijnierschors, niet uit het hart. Natriuretische peptiden bieden een tegenwicht aan verschillende effecten van deze keten.

Dat betekent niet dat het ene systeem goed is en het andere slecht. Beide dragen in de juiste omstandigheden bij aan een stabiele bloedsomloop. Bij weinig circulerend volume kan vasthouden belangrijk zijn; bij een andere belasting is juist uitscheiden nodig. De werkelijke regeling omvat daarnaast zenuwen en plaatselijke factoren.^{5, 6}

De nieren moeten wel op de signalen kunnen reageren. Een hoge hormoonconcentratie garandeert daarom niet dat de vochtbalans al is hersteld. Net als elders in het endocriene stelsel tellen zowel de afgifte als de reactie van de doelorganen.

Het experiment dat liet zien dat het hart een hormoon maakt

Adolfo de Bold en collega’s publiceerden in 1981 een opvallend experiment met ratten. Na het inspuiten van een extract uit boezemspierweefsel nam de uitscheiding van zout en urine snel toe. Vergelijkbare extracten van kamerweefsel gaven niet dezelfde reactie.

Het experiment wees op een werkzame stof in het boezemweefsel. Later onderzoek identificeerde het hormoon en zijn werking. Dat de onderzoekers urine maten om iets over het hart te ontdekken, maakt de betekenis goed zichtbaar: een orgaan kan een ander orgaan via het bloed aansturen.⁷

BNP en NT-proBNP zijn niet hetzelfde

Bij de verwerking van het voorlopereiwit proBNP ontstaan onder andere het actieve BNP en een ander fragment, NT-proBNP. Dat fragment heeft niet dezelfde hormonale werking, maar kan wel als meetbare aanwijzing worden gebruikt. Een meetbare stof noemen artsen in deze context een biomarker.³

BNP of NT-proBNP kan worden bepaald bij onderzoek naar mogelijk hartfalen. Een verhoogde waarde is geen zelfstandige diagnose. Onder meer leeftijd, nierfunctie, ritmestoornissen, lichaamsbouw en medicatie kunnen de interpretatie beïnvloeden. De uitslag wordt gecombineerd met de klachten en zo nodig bijvoorbeeld een echo van het hart.⁸

Het gaat hier dus om het verschil tussen wat een hormoon doet en wat een bloedtest over het lichaam kan vertellen. Die twee zijn verwant, maar niet identiek.

Hormonen, zenuwsignalen en vernieuwing van hartcellen

Het autonome zenuwstelsel beïnvloedt hoe snel en krachtig het hart klopt. Ook hormonen die elders worden gemaakt, zoals adrenaline, veranderen de activiteit. Een versnelde hartslag en afgifte van natriuretische peptiden zijn daarmee verschillende reacties met verschillende prikkels.⁹

Daarnaast onderzoeken wetenschappers hoe hartspiercellen worden vernieuwd. Bergmann en collega’s vonden met koolstofdatering van menselijk DNA in 2009 aanwijzingen voor beperkte vorming van nieuwe hartspiercellen bij volwassenen. Dat betekent niet dat grote schade vanzelf wordt vervangen of dat ANP en BNP een bewezen stamcelbehandeling zijn.¹⁰

De vraag hoe een cel hormonen afgeeft is dus iets anders dan de vraag hoe nieuwe hartspier ontstaat. Beide raken aan celbiologie, maar vragen andere experimenten. Lees verder over verschillen in weefselvernieuwing.

Veelgestelde vragen