De placenta: uitwisseling, hormonen en ontwikkeling

Hoe ontstaat de placenta?

Na de bevruchting ontstaan tijdens de vroege ontwikkeling verschillende celgroepen. Cellen aan de buitenkant van de blastocyst leveren de trofoblast, waaruit een belangrijk deel van de placenta ontstaat. Het baarmoederslijmvlies van de moeder verandert eveneens en vormt de moederlijke omgeving waarin de placenta zich ontwikkelt.

De placenta bevat daardoor een nauwe samenwerking tussen weefsel van embryonale oorsprong en moederlijk weefsel. Dat is niet hetzelfde als zeggen dat moeder en kind één bloedbaan krijgen. Via de navelstreng staat de foetale kant in verbinding met de bloedsomloop van het kind.^{1, 2}

De keuze voor verschillende ontwikkelingsrichtingen is een voorbeeld van celspecialisatie. Een trofoblastcel heeft andere taken dan een cel die later zenuwweefsel of spierweefsel vormt.

Twee bloedsystemen, een dunne grens

Aan de foetale kant vertakt het weefsel zich in kleine vlokken. Daarbinnen lopen bloedvaatjes van het kind. Moederlijk bloed komt in de ruimte rond deze vlokken. Zuurstof en voedingsstoffen kunnen de scheidende weefsels passeren; koolstofdioxide en afvalstoffen kunnen de andere kant op.

Normaal vindt deze uitwisseling plaats zonder vrije vermenging van de twee bloedstromen. De placenta is daarbij geen gewone zeef. Voor verschillende stoffen worden verschillende transportmechanismen gebruikt. Evenmin vormt ze een ondoordringbare veiligheidsmuur: sommige schadelijke stoffen en ziekteverwekkers kunnen de grens passeren.²

De navelstrengader brengt relatief zuurstofrijk bloed van de placenta naar het kind. De twee navelstrengslagaders voeren bloed van het kind terug naar de placenta. De woorden slagader en ader geven de stroomrichting ten opzichte van het hart aan, niet automatisch het zuurstofgehalte.³

Wat doen de belangrijkste placentahormonen?

De verbinding met eierstokken en alvleesklier

Het gele lichaam ontstaat na de eisprong in de eierstok. Zonder zwangerschap verdwijnt zijn hormonale ondersteuning normaal weer. Het hCG-signaal verandert dat verloop. De vroege zwangerschap bouwt dus voort op een structuur die tijdens de cyclus al is gevormd. De basis staat bij eierstokken en testes.⁴

Later in de zwangerschap kan de moeder minder gevoelig worden voor insuline. De alvleesklier moet dan doorgaans meer insuline leveren om de bloedglucose passend te regelen. Als die aanpassing niet voldoende is, kan zwangerschapsdiabetes ontstaan. Dit is een voorbeeld van samenwerking tussen placenta en alvleesklier, niet van een placenta die zelf de gewone insulineproductie overneemt.⁶

Waarom schakelt de zwangerschap het immuunsysteem niet uit?

Het kind heeft ook erfelijke kenmerken van de andere ouder. Toch is een normale zwangerschap niet simpelweg een voortdurende afstotingsreactie. Aan het contactvlak met de baarmoeder ontstaat een bijzondere samenwerking tussen trofoblastcellen en moederlijke immuuncellen.

Onder andere gespecialiseerde natural-killercellen in het baarmoederslijmvlies en regulerende T-cellen spelen een rol. Ze dragen bij aan plaatselijke tolerantie, weefselontwikkeling en de aanpassing van bloedvaten. Tegelijk blijft bescherming tegen infecties nodig. De uitspraak “de afweer staat uit” doet geen recht aan deze gerichte veranderingen.⁷

Deze processen verbinden de placenta met het immuunsysteem. Het is juist de combinatie van bescherming en verdraagzaamheid die wetenschappers willen begrijpen.

Een placenta bestuderen zonder een hele zwangerschap na te bouwen

Turco en collega’s beschreven in 2018 langdurig kweekbare menselijke trofoblastorganoïden. Ze gebruikten cellen uit placentaweefsel uit de vroege zwangerschap. De modellen konden eigenschappen van trofoblastontwikkeling en hormoonafgifte laten zien.

Dat maakte onderzoeksvragen toegankelijk die met een losse platte cellaag moeilijker te bestuderen waren. Maar een trofoblastorganoïde is geen volledige placenta. Moederlijke bloedtoevoer, foetale bloedsomloop en alle betrokken immuuncellen zijn daarmee niet automatisch aanwezig.¹

Ook een organoïde die hCG produceert bewijst nog niet dat zij alle functies van een placenta uitvoert. Identiteit, organisatie en functie moeten afzonderlijk worden onderzocht. Meer over die manier van werken staat bij stamcelonderzoek.

Wat gebeurt er na de geboorte?

Na de geboorte wordt ook de placenta geboren. Daarmee verdwijnt de grote placentaire bron van verschillende zwangerschapshormonen. Het lichaam gaat over naar een andere hormonale situatie, waarin onder meer borstvoeding en herstel een rol kunnen spelen.

Prolactine en oxytocine zijn daarbij belangrijk, maar worden niet door de achtergebleven placenta geleverd. Ze horen bij de regeling via hypothalamus en hypofyse. Een tijdelijk orgaan kan dus maandenlang een grote invloed hebben, waarna andere onderdelen van het hormoonstelsel weer op de voorgrond komen.⁵

Veelgestelde vragen